Chủ Nhật, 2 tháng 9, 2007

Cần Thơ : Nhà cổ - Trăm năm vụt mất bây giờ!

Hàng đêm, trong các ngôi nhà cổ, đèn vẫn tỏ trên những án thờ bởi nết văn hiếu thảo thơm của lớp cháu con. Nhưng, tiếc thay, nhiều ngôi nhà cổ ở TP Cần Thơ đang xuống cấp và có nguy cơ biến mất.

Một ngôi nhà cổ ở cù lao Tân Lộc đang có nguy cơ sụp đổ.

Nhà cổ Bình Thủy: S.O.S!

Chỉ những vệt sơn trắng chạy dài đè theo vết nứt ngang vách tường, trên cột giữa, ông Hai Hiển (Dương Minh Hiển), chủ nhân nhà cổ Bình Thủy của dòng họ Dương danh tiếng tần ngần: “Chống đỡ tạm thời thôi, nặng nhất là ngay dưới đòn tay, làm chạy ngói, thấm nước; vì kèo có nơi bị mối mọt; hệ thống máng xối liên hoàn hư rồi, nền cũng lún...”. Cặp rồng phụng uốn lượn quanh 4 cột tròn cùng hai câu đối trên cổng “tam quan” đã bay đâu mất; “Vườn lan Bình Thủy” đắm say ngày trước nay còn đâu; hơn 300 hình gốm xinh xinh gắn khéo léo trên hòn non bộ cao 2-3 mét chỉ còn trong ký ức; bên bể bơi tốc mái, cạn nước hai chú ếch đá trơ mắt ngồi nhìn nhau...

Ngôi nhà 5 gian này đã, 136 tuổi. Chính nó từng góp phần đưa địa danh “Cần Thơ” thăng hoa, vượt ngoài biên giới quốc gia. Phim “L amant” (Người tình), đã sử dụng ngôi nhà làm cảnh phim. J.J Annaud, đạo diễn bộ phim, từng thảng thốt: “Tôi đã choáng mắt trước sự tráng lệ của ngôi nhà tuyệt vời này và mong muốn nhờ điện ảnh cho thế giới biết đến nơi đây”. Ẩn trong ngôi nhà vấn vương nét giao thời hai thế kỷ và buổi đầu giao lưu văn hóa Đông – Tây này là hệ thống vì, kèo truyền thống; các tác phẩm điêu khắc gỗ rất tinh xảo tại đầu kèo, thành vọng, bao lam, liễn đối, đòn dong chạm lộng rồng phụng sơn son thếp vàng cùng rất nhiều cổ vật quý... Hàng ngàn lượt khách trong ngoài nước mỗi năm “hành hương” về đây mong tận hưởng cái chất u hoài cổ kính cô đặc nắng gió phương Nam của ngôi nhà.

Hằng đêm, trong Dương phủ, khói nhang vẫn quấn quít bên những ngọn đèn trên bàn thờ gia tiên, nơi thuần Việt nhất của ngôi nhà. Văn hiếu thảo thơm của lớp cháu con chẳng bao giờ dứt cả nhưng, tiếc thay, sắc vóc ngôi nhà tiền nhân dường như đang lụi tàn.

Nước mắt nhà xưa

Ông Chín Thế - Trần Bá Thế, 87 tuổi lọ mọ giữ kiếng đeo mắt dò đọc từng chữ bài thơ Thanh Bình điệu của Lý Bạch được khảm xà cừ cả trăm năm trước vẫn óng ánh trên mặt tủ thờ. Ngôi nhà được thân sinh ông - Hội đồng Thoại - xây dựng từ năm 1918 có tường bốn mươi, cửa lá sách, nền cao ốp đá xanh, lợp ngói vẩy cá, các vòm cửa có phù điêu, hoa văn họa tiết... Xứ cù lao Tân Lộc (Thốt Nốt) nằm giữa sông Hậu lao xao sóng vỗ này từng là nơi Nguyễn Ánh cùng quần thần trốn chạy quân Tây Sơn rồi để lại một số quan chức trụ lại “an dân lập ấp”, rất nhiều quan chức, địa chủ giàu có ở Long Xuyên, Châu Đốc, Sa Đéc tìm về an dưỡng. “Nhà cổ thì nhiều nhưng hư hại muốn hết rồi”- ông Chín Thế ngậm ngùi. Chỉ thêm mấy bước chân, ta lại bàng hoàng khi lọt giữa cả chục ngôi nhà cổ lạnh lẽo của Hội đồng Vàng, Nghị Văn... với từng chùm dây leo loằng ngoằng lơi lả thọc qua mái, thả dài theo vách, bò xuống cả nền nhà; cửa sắt nghiêng ngả, vách nứt tường xô...

Ngôi nhà 82 Nguyễn Trãi (Đoàn an dưỡng 30-QK 9 nay) chủ nhân đầu tiên là MeZin, người Pháp, có lúc là chỉ huy sở vùng IV chiến thuật của tư lệnh Nguyễn Khoa Nam; nhà số 83 Hoàng Văn Thụ của ông Giáo Phận (Lâm Văn Phận, cha của “Người đẹp Tây Đô”, thiếu tá tình báo – AH LLVTND Lâm Thị Phấn); Ngân hàng Đông Dương trên bến Ninh Kiều (1905), 1/5 Ngân hàng có kiến trúc giống nhau được xây tại Sài Gòn-Huế-Hà Nội-Hài Phòng; trường Collège Cần Thơ (1917, cùng năm với Collège Đồng Khánh - Huế) vang danh bởi lớp học trò Châu Văn Liêm, Lưu Hữu Phước, Huỳnh Văn Tiểng, Trần Bửu Kiếm, Tạ Thanh Sơn, Sơn Nam...

TP Cần Thơ hiện chỉ còn 72 nhà cổ, “ hầu hết đã biến dạng, xuống cấp trầm trọng”- cô Ngọc Hân, cán bộ phòng Quản lý di tích (Bảo tàng Cần Thơ) cho biết.
Dãy 18 căn trên đường Phan Đình Phùng hiện chỉ còn 4 căn; dãy phố 5 căn liền kề trên đường Bùi Hữu Nghĩa - Bình Thủy nguyên là phố trệt khi mở chợ của Hương Cả Ky; bốn ngôi nhà của anh em họ La nay là bệnh viện lao; “Vườn thầy Cầu”(149/38 Huỳnh Thúc Kháng), mô hình “Du lịch sinh thái” đầu tiên được Huỳnh Minh đưa vô sách sử gần như biến mất; nhà rội thuần Việt 3 gian 2 chái mái âm dương, mặt tiền song gỗ, lối đi bên hông chỉ còn đôi ba cái... Năm 2002, ông chủ làng du lịch Mỹ Khánh bỏ ra 120 triệu đồng mua bằng được căn nhà ba gian hai chái xây năm 1906 từ cháu đại điền chủ Trần Hi Ngươn làng Bình Thủy mang về phục chế, dựng lại phục vụ du khách. Ngôi nhà này dỡ ra chỉ mất 10 ngày nhưng làm lại cho đúng nguyên bản mất cả 4 tháng trời (chi phí hơn 1 tỉ đồng, riêng công thợ cả trăm triệu)! Hai phòng sau, bên hông giờ muốn nghỉ lại khách phải trả 300 ngàn đồng/phòng/ngày đêm mà khách Tây vẫn đến nườm nượp.

Trăm năm vụt mất bây giờ

Nhà cổ, làng cổ bên dòng Mekong huyền thoại vẫn là điểm ngắm của du khách phương xa. Chuẩn bị cho năm Du lịch Quốc gia 2008 tại Cần Thơ, ông Hai Hiển sửa lại vườn, đặt thêm ghế đá; cái am thờ trên 100 năm nơi góc vườn nay lộ ra, trầm mặc... Ông mơ ước biến khuôn viên 8.000m2 này thành khu du lịch sinh thái, tái hiện nét sinh hoạt xưa làng cổ (lễ cúng đình, Tao đàn Bà Đồ, Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa, trận cuồng phong của Tuần phủ Huỳnh Mẫn Đạt...). Từ đầu năm thành phố đã phê duyệt Dự án nâng cấp làng cổ Bình Thủy - Lộ Vòng Cung, trong đó riêng trùng tu nhà cổ Bình Thủy khoảng 1,4 tỉ đồng. “Ngôi nhà còn được đề nghị xếp loại di tích cấp quốc gia nhưng cho đến nay đã thấy gì đâu. Nhà thì cổ, mình lại già.... Liệu cháu con còn giữ được ngôi nhà từng ấp ủ bao niềm tin, kỷ niệm và nếp gia phong suốt 6 thế hệ?” - giọng ông Hai Hiếu chùng xuống. Đã ngoài 80 tuổi, ông vẫn lụi cụi mở cổng mỗi khi có khách.

“Nhà cổ Bình Thủy chính là 1/10 lý do khách đến ĐBSCL, là nơi đã đi vào văn học thế giới và sau đó là điện ảnh qua phim “L’Amant”- Tiến sĩ E. Segemueller, người Đức, đã lưu ý trong Hội thảo “Làm gì để phát triển du lịch Cần Thơ và các vùng lân cận”. Mất đi”cái riêng”, bản sắc này Cần Thơ như cô gái lỡ duyên, giảm hẳn lợi thế cạnh tranh! Hàng ngàn tỉ đồng đầu tư cho các khu dân cư, trung tâm thương mại – siêu thị... khiến thành phố trung tâm đồng bằng vụt trở mình, nhưng những ngôi nhà cổ, “dòng chảy của quá khứ, hiển hiện cái hồn của miệt vườn, sông nước Cần Thơ xưa” lại đang tàn phai rất rõ.

Nhà cổ đang đứng trước thách thức rất lớn khi hầu hết chủ nhân không có tiền trùng tu, ngân sách cũng chưa kham nổi. Nhà cổ nào cần đưa vào danh sách bảo tồn? Làm gì để giữ được nhà cổ giữa cơn lốc quy hoạch, đô thị hóa? Di sản di tích trở thành thế mạnh kinh tế thời hội nhập? Phục dựng ra sao để không mất “cái gốc” đầy sáng tạo, tinh tế của cha ông? Có cần xây dựng quy chế bảo tồn làng cổ, nhà cổ... Tái hiện cái hồn cái gốc, chuyển giao di sản hiếm hoi của quá khứ cho mai sau phụ thuộc vào hôm nay. Có những giá trị văn hóa mất đi không thể lấy lại được, cho dù đủ đầy vật chất. Trăm năm vụt mất bây giờ!

Theo Báo Cần Thơ