Thứ Bảy, 4 tháng 9, 2010

Đà Nẵng: Ngôi nhà cổ của cha ông

Tìm về với ngôi nhà cổ, cũng là dịp để tìm hiểu, chiêm nghiệm vẻ đẹp của một không gian văn hóa xưa, và cùng với những cổng làng, những gốc đa, những bến nước, mái đình,... nhà cổ đã góp phần cân bằng nhịp sống và sự phát triển của đô thị Ðà Nẵng...

Tôi về làng Túy Loan, đến thăm ngôi nhà cổ nổi tiếng Tích Thiện Ðường của gia đình anh Ðỗ Hữu Minh. Ngôi nhà nằm bên dòng Túy Loan thơ mộng và yên bình. Ở đây tôi được gặp lại những nét Việt xưa, được chiêm ngưỡng vẻ đẹp cổ kính của ngôi nhà đã có hơn 200 năm tuổi này. Càng xúc động hơn khi được biết, ngôi nhà này đã từng là căn cứ của cách mạng trong hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc. Nhà cổ Tích Thiện Ðường nằm trong khuôn viên rộng hơn ba nghìn mét vuông, tại thôn Thái Lai, xã Hòa Nhơn (Hòa Vang, Ðà Nẵng). Ðây là ngôi nhà được gia chủ dành rất nhiều tâm sức, thời gian để gìn giữ và bảo quản. Nhà cổ Tích Thiện Ðường là địa chỉ được rất nhiều khách du lịch biết đến, thường ghé qua mỗi lần ngược sông Túy Loan. Qua hơn hai trăm năm, với bao thăng trầm, thay đổi, ngôi nhà vẫn được các thế hệ con cháu giữ gìn cẩn thận từ mỗi nét chạm khắc, đến những viên ngói âm dương đã ngả mầu thời gian.

Một ngôi nhà cổ ở Đà Nẵng
Chủ nhân ngôi nhà, anh Ðỗ Hữu Minh, giải thích cặn kẽ từng chi tiết. Anh kể, ngôi nhà cổ này do cụ cố của anh, nhà nho học Ðỗ Văn Ninh và những người thợ mộc Kim Bồng nổi tiếng trong vùng cất công xây dựng trong ba năm. Ngôi nhà có chiều dài 14 m, chiều rộng 10 m, được thiết kế kiểu ba gian hai chái, mái lợp ngói âm dương. Ðặc biệt có 36 cây cột được làm bằng gỗ mít lâu năm, theo thời gian nay đã lên nước mầu nâu, rồi hệ thống kèo, đà được chạm trổ hoa văn họa tiết kiểu cổ xưa, tinh xảo. Dường như những người thợ mộc ở Kim Bồng không chỉ kỳ công chạm trổ, mà còn thổi thần sắc vào đó. Trong nhà, gia đình vẫn giữ được rất nhiều vật dụng thờ cúng tổ tiên, vật dụng dùng trong lao động sản xuất, trong sinh hoạt gia đình như sập gụ, hòm rương, cối xay bằng tre, cối giã gạo, gàu dai, gàu sòng, nhủi cá, cái nơm, áo tơi... Ðể phục dựng lại những nét cổ đúng với tuổi và quy mô ngôi nhà, anh Ðỗ Hữu Minh còn dựng thêm một không gian sân vườn, với cây cối, với hòn non bộ non xanh, thủy tú. Bến Chè bên sông Túy Loan cũng vừa được anh Ðỗ Hữu Minh phục dựng... Tất cả như được làm sống lại, giống như nét văn hóa đặc sắc của cha ông xưa. Bà Nguyễn Thị Huệ, mẹ anh Minh, là người sống lâu năm nhất trong ngôi nhà này, bây giờ cũng đã ở tuổi xưa nay hiếm. Chiều chiều, bà lại gọi đàn chim bồ câu về trước sân nhà, với nắm thóc, nắm ngô. Bà nói, quê hương bây giờ đã đổi thay nhiều, nhưng những giá trị về văn hóa thì không nên làm xáo trộn. Và việc gia đình bà gìn giữ ngôi nhà cổ này trong suốt thời gian qua cũng góp phần làm giàu đẹp thêm cho vốn văn hóa của mảnh đất và con người Ðà Nẵng.

Mỗi ngôi nhà cổ đều mang một dấu ấn lịch sử, một vẻ đẹp kiến trúc và giá trị khác nhau. Không giống nhà cổ Tích Thiện Ðường, ngôi nhà cổ của cụ Lê Thử, con trai của nhà nho yêu nước Lê Quang Vỹ, ở thôn Quan Nam, xã Hòa Liên (Hòa Vang, Ðà Nẵng) hiện còn lưu giữ hơn 100 đầu sách cổ quý như sách Cương mục bản của Lý Thời Trong, Từ điển Khang Hy, cuốn Mạch huyết ca, các phương thang mạch lý, y lý, sách ghi kinh nghiệm hành nghề của các tiền y, nhiều tập truyện cổ bằng chữ Hán... được viết trên giấy dó. Ðây là số sách còn lại trong hàng trăm cuốn sách do tổ tiên gia đình ông để lại. Trong tủ sách quý đó, có một tài liệu được cất giữ trân trọng là một văn bản Nguyễn Ái Quốc ký thư chư thị ái chư phụ lão. Ngôi nhà này được xây dựng theo kiến trúc ba gian, bốn chái, lợp ngói âm dương. Nhà có bốn hàng cột theo hướng lồng nhất, lồng nhì, lồng ba; kèo tam đoạn, có chạm khắc uốn lượn rất tinh xảo. Tại ngôi nhà này, cụ nho Vỹ đã từng dạy chữ Nho, chữ Quốc ngữ cho nhiều thế hệ học trò hiếu học trong làng. Theo cụ Lê Thử, chủ nhân ngôi nhà thì: "Vì bom đạn chiến tranh nên ngôi nhà bị tàn phá khá nhiều, hiện gia đình vẫn giữ nguyên những phần kiến trúc cổ còn lại. Sống trong không gian của ngôi nhà, người già như tôi thì mạnh khỏe và con cháu lại chăm ngoan. Ðối với khí hậu miền trung thì trong ngôi nhà này, mùa đông thì ấm, mùa hè lại mát". Hiện ngôi nhà cổ của ông Thử đang thờ Bà mẹ Việt Nam Anh hùng Huỳnh Thị Vịnh và cụ Tú Quỳ.

Ðến thăm ngôi nhà cổ của bà Ông Thị Mãn ở thôn Phong Nam, xã Hòa Châu (Hòa Vang, Ðà Nẵng), tôi gặp lại ở đây một thời tuổi thơ đầy ắp kỷ niệm, khi được chạm vào những bậc cửa ngả mầu thời gian. Bên cơi trầu, bà Mãn kể cho tôi nghe về lịch sử ngôi nhà với vẻ tự hào. Bà kể: "Tôi là đời thứ ba sống trong ngôi nhà này, đây vừa là nhà ở, vừa là nơi thờ phụng của dòng tộc. Mỗi năm vào dịp lễ, Tết, con cháu lại tụ họp về đây. Vừa là dịp gặp mặt, vừa là dịp để bàn bạc, cùng chung tay góp sức để sửa sang lại ngôi nhà, vừa bảo ban, giúp đỡ nhau. Có ngôi nhà cổ, anh em, con cháu như sống gần gũi và thương yêu nhau hơn". Dẫn tôi đi thăm một vòng quanh ngôi nhà, bà Mãn kể rằng, mỗi ngày khi thức dậy, dù bận rộn đến đâu, việc đầu tiên bà làm là quét dọn và lau bụi bám trên từng phiến gỗ. Nhìn nước gỗ ngày càng bóng, lên mầu, bà vui lắm. Ðiều đó như minh chứng cho sức bền bỉ của ngôi nhà trước dòng thời gian. Bà hy vọng các con, cháu của bà sau này sẽ tiếp tục gìn giữ ngôi nhà, bởi đây là tài sản quý giá nhất của gia đình và dòng họ. Cũng giống như nhà cổ của bà Mãn, nhà cổ của ông Bốn Trợ ở thôn Dương Lâm II, xã Hòa Phong (Hòa Vang, Ðà Nẵng) cách trung tâm TP Ðà Nẵng khoảng 12 km về phía tây cũng có hơn 100 năm nay. Mặc dù bị tàn phá vì thời gian và chiến tranh, nhưng ngôi nhà vẫn giữ được nét kiến trúc độc đáo của nó, vừa mang nét hiện đại vừa mang nét Á Ðông. Ðây cũng là điểm liên lạc, hoạt động của các chiến sĩ cách mạng ở Hòa Vang trong thời kỳ chống thực dân Pháp và chống Mỹ, cứu nước.

Ngôi nhà, vốn là mơ ước của bao người nông dân Việt Nam từ xưa đến nay, làm được ngôi nhà là ba việc lớn của đời người như câu nói "tậu trâu, cưới vợ, làm nhà...". Rồi khi ngôi nhà được truyền từ đời này qua đời khác, trở thành ngôi nhà cổ thì dường như nó không chỉ là nơi trú ngụ mà đã mang một sứ mệnh khác, đó là giữ lại những nét độc đáo của văn hóa làng quê trong quá khứ. Và qua ngôi nhà, con, cháu như gặp lại cha ông, hiểu thêm về cha ông, được chia sẻ với kiểu sống, khả năng và sự tích tụ thẩm mỹ của cha ông. Hiện nay, việc giữ gìn các ngôi nhà cổ ở Ðà Nẵng phần lớn là do gia đình, dòng họ. Ngành văn hóa mới chỉ làm được một việc là liệt kê, đưa vào danh sách những quần thể văn hóa cần bảo tồn chứ chưa hỗ trợ về mặt quản lý nhà nước cũng như kinh phí. Thực tế cho thấy, các ngôi nhà cổ ngày càng ít đi và tùy theo điều kiện kinh tế của từng gia đình, dòng tộc mà cách gìn giữ cũng khác nhau. Một số ngôi nhà được tu bổ lại với nhiều hạng mục theo kiến trúc hiện đại. Vì vậy, cái gốc cổ xưa của ngôi nhà bị ảnh hưởng, đó là do cách nhìn nhận về văn hóa kiến trúc xưa kia chưa được chú trọng, nên nhiều ngôi nhà cổ bị tháo dỡ, thay vào đó bằng sắt, thép, xi-măng. Ðã có ngôi nhà cổ bị đem bán đi, thậm chí bán với giá rất rẻ. Trong khi đó, tâm nguyện của nhiều gia đình có nhà cổ ở Ðà Nẵng, ai cũng muốn lưu giữ lại ngôi nhà của tổ tiên. Nhưng để các ngôi nhà cổ giữ được nguyên hiện trạng, không bị mai một theo thời gian, thì hiện tại rất cần có sự nghiên cứu, chỉ đạo, hướng dẫn của các cơ quan, ban, ngành có liên quan.

Những năm gần đây, thành phố Ðà Nẵng đang chú trọng đầu tư cho ngành du lịch, trong đó phát triển du lịch sinh thái. Do đó, việc khai thác, tận dụng ưu thế văn hóa của những ngôi nhà cổ cũng là điều hết sức cần thiết. Bên cạnh việc đầu tư để phát triển các làng nghề truyền thống như ở các làng Túy Loan, Phú Thượng, Phong Nam, thì các ngôi nhà cổ sẽ là điểm đến lý tưởng cho du khách bốn phương. Không những thế, phát triển du lịch sinh thái một mặt mang lại những lợi ích kinh tế, góp phần làm tăng thu nhập địa phương, một mặt góp phần tạo cơ hội về việc làm, cải thiện đời sống, giảm đói nghèo, từng bước nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân địa phương, đồng thời góp phần bảo tồn, gìn giữ các cảnh quan thiên nhiên và di tích văn hóa. Ðây cũng là một giải pháp quan trọng để bảo vệ môi trường tự nhiên, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, văn hóa cộng đồng. Với tâm huyết và kinh nghiệm nhiều năm gìn giữ ngôi nhà cổ, anh Ðỗ Hữu Minh cho rằng: "Chỉ có những người say mê kiến trúc, có tâm huyết, có kinh phí và biết cách gìn giữ thì mới giữ được. Việc gìn giữ những ngôi nhà cổ hiện nay là việc của mỗi gia đình, nhưng để được lâu dài, thì các cấp chính quyền cần tạo mọi điều kiện, hỗ trợ một phần kinh phí để cùng với gia đình, tôn tạo và gìn giữ ngôi nhà thành tài sản chung của thành phố. Cha ông đã có công xây dựng thì con cháu phải có trách nhiệm phải gìn giữ. Ðó cũng là một đạo lý ở đời. Nhớ đến cha ông là nhớ đến ngôi nhà, nhưng giữ gìn được ngôi nhà lại là việc khó khăn, không có cái gì không bị thời gian bào mòn, huống chi là những ngôi nhà đã hàng trăm năm tuổi". Còn anh Trần Ngọc Phật, chủ nhà cổ ở xã Hòa Châu lại mong muốn: "Hiện giờ gia đình tôi chỉ dùng nhà cổ cho việc thờ cúng ông bà, tổ tiên. Tâm nguyện của chúng tôi là giữ lại được ngôi nhà cổ để làm kỷ niệm cho con cháu mai sau". Thiết nghĩ, đó là những tâm sự thật lòng, cần nhận được sự chia sẻ và quan tâm của xã hội.

Bài và ảnh: NGUYỄN THỊ ANH ÐÀO
BÁO NHÂN DÂN