Thứ Tư, 2 tháng 3, 2011

Thú chơi nhà cổ ở Quảng Ninh

Vùng đảo Hà Nam, huyện Yên Hưng (Quảng Ninh) gồm 8 xã với gần 6 vạn dân, nối với thị trấn Quảng Yên cổ kính bởi cây cầu Sông Chanh bắc qua sông Chanh-một nhánh của sông Bạch Đằng lịch sử. Theo gia phả của nhiều dòng họ ở Hà Nam còn lưu giữ và cả các di tích chứng minh thì vào năm 1334 có 17 vị Tiên công từ kinh thành Thăng Long về đây quai đê, lấn biển, lập làng, qua 676 năm hình thành nên vùng đất trù phú này. Trải qua thăng trầm của lịch sử, thời gian và tác động của đời sống đương đại nhưng người Hà Nam vẫn giữ được những nét văn hoá truyền thống của cha ông xưa, tiêu biểu trong số đó là những ngôi nhà cổ. Ở đây, chúng không chỉ được gìn giữ, bảo tồn. Đó còn là “thú chơi”của lớp người hậu thế.

Nha co


Tôi về Hà Nam đúng đận rét ngọt đầu mùa tràn trề. Qua cầu Sông Chanh, gió sông hun hút, lạnh buốt. Nơi tôi tìm đến là ngôi nhà ông Dương Phượng Toại - “nhà văn của đồng quê” - như bạn bè ông gọi vui ông như thế. Căn nhà nằm ẩn mình trong cùng con ngõ nhỏ, không xa di tích miếu Tiên Công (thuộc xã Cẩm La). Dựng hoàn toàn bằng gỗ lim, ngôi nhà khá thấp: gồm 3 gian 2 chái, cửa gỗ làm theo kiểu bức bàn, mái lợp ngói tây, thềm nhà được kè bằng đá xanh. Trước khoảng sân nhỏ, bên dưới giàn hoa lý là bộ bàn ghế tự tạo từ đá xanh - nơi chủ nhân thường ngồi uống trà, đàm đạo với bạn văn, thơ. Qua biến thiên các cấu kiện của ngôi nhà không hề bị mối mọt; các mộng xà, cột được ghép khít cho thấy sự khéo léo của người thợ khi xưa.

Ấm trà nóng tay, ông Toại kể: Phàm đã là nhà cổ thì thường phải đi kèm với bộ hương án, tủ chè, sập gụ, câu đối, đại tự. Đặc biệt là phải có cây “sào mực” gác trên quá giang. Vì nhà hơi chật nên anh thấy đấy, tôi không kê được tủ chè. Căn nhà này có tuổi chừng hơn 200 năm, từ đời cụ kỵ tôi để lại. Các cụ bảo “Giấy rách phải giữ lấy lề” nên dù cuộc sống có khó khăn đến mấy thì tôi cũng như đời con, cháu tôi sẽ vẫn kế thừa, gìn giữ nó...

Nhà cổ


Theo ông Toại thì hiện ở vùng Hà Nam có khoảng gần 300 ngôi nhà gỗ cổ hoặc dựng theo kiểu cổ. Nhiều nhất ở xã Phong Cốc và Phong Hải, kế đến làng Vị Dương, xã Liên Vị.

Giống nhà ông Toại, ngôi nhà ông Nguyễn Duy Đông, xóm Đông, thôn Yên Đông, xã Yên Hải cũng đạt tuổi thọ hơn 200 năm. Tròn 100 năm trước, chủ nhân của ngôi nhà này - ông nội ông Đông là cụ Nguyễn Duy Bùi được Thống sứ Bắc Kỳ phong chức Tổng sư hàm Cửu phẩm văn giai (chức vị trong ngành giáo dục thời ấy - những văn bản gốc này hiện gia đình vẫn giữ được-TG). Nhà gồm 3 gian, 2 chái, 3 bộ cửa chính được làm theo kiểu bức bàn, chấn song con tiện. Mái nhà được lợp bằng ngói từ thời Pháp vốn to bản, trên mỗi viên ngói đều dập chìm chữ Marsellaise Acier. Đặc biệt, phía trên - bên ngoài gian cửa giữa, xen kẽ giữa các ô trang trí hình hoa thị là hình một đôi rồng cách điệu chầu chính giữa.

Gỗ làm nhà cổ


Người xưa có câu “nghề chơi cũng lắm công phu”, quả ứng với trường hợp ông Lương Cao Soòng, 75 tuổi ở xóm Cống Mương, xã Phong Hải. Dẫn tôi đi tham quan ngôi nhà, ông Soòng kể, năm 1990, ông đã một mình lặn lội 4 tháng trời trên huyện Sơn Động (Bắc Giang) để tìm cho được một ngôi nhà gỗ ưng ý này. Ngôi nhà vốn của một gia đình người Sán Dìu, tuổi chừng 200 năm, gồm 3 gian, 2 chái, làm toàn bằng gỗ lim, các vì kèo được làm theo kiểu kẻ truyền con cung (nối tiếp hậu). Ngôi nhà có chiều dài 14,5m, rộng 8m, như thế là khá rộng. Sau khi mua về, ông Soòng chỉ phải thuê thợ sửa lại đôi cột cái và bậc cửa. “Với người Hà Nam chúng tôi, cột cái được coi là phần quan trọng nhất của ngôi nhà, cả về nghĩa đen và nghĩa bóng (hàm ý như người chủ gia đình - TG). Trong 2 cột cái, cột bên trái được coi là “cột ông” nên bao giờ cũng to hơn một chút so với “cột bà” đối diện. Không tin, tôi đưa thước nhà báo đo mà xem” - ông Soòng nheo mắt, cười.

Cũng là chơi nhà cổ nhưng độc đáo nhất Hà Nam có lẽ là trường hợp ông Nguyễn Đức Thương ở xóm Cây Đước, xã Phong Hải. Ngôi nhà gỗ theo lối cổ gồm 3 gian được ông Thương cho dựng chồng lên ngôi nhà mái bằng 1 tầng. Các vì kèo là kèo đơn chồng chữ công, mái giát gỗ. Được làm bằng gỗ lại ở trên cao nên ngôi nhà rất mát mẻ. Ông Thương dùng đây là nơi thờ tự, họp gia tộc. Các việc sinh hoạt, kinh doanh thì tất tật đều ở bên dưới.

Chia sẻ cái sự tò mò, ông Toại nhiệt tình đưa tôi thăm nhà của ông Lê Đức Chắn ở xóm Cống Mương, xã Phong Hải. Người Hà Nam không ai là không biết ông Chắn, không chỉ ông đang là chủ Công ty TNHH Đại Thành- chuyên đóng, sửa chữa tàu thuyền lớn nhất nhì huyện Yên Hưng mà hiện ông đầu tư xây dựng ngôi nhà gỗ kiểu cổ lớn cũng vào bậc nhất Hà Nam.

Khi chúng tôi đến, chủ nhân ngôi nhà đang bận rộn chỉ đạo 2 tốp thợ làm việc. Chỉ vào đống cột, xà, kèo, đấu kê trang trí tùng cúc, trúc, mai... để ngổn ngang khắp khoảng sân rộng, ông Chắn tự hào khoe: Đích thân tôi phải vào tận miền Trung để chọn lựa gỗ đấy, còn những tảng đá kê cột này tôi phải chọn mua từ Ninh Bình. Theo ông Chắn, khi hoàn thành ngôi nhà sẽ có tổng diện tích 170m2, chi phí khoảng hơn 2 tỷ đồng.

Cách nhà ông Chắn không xa, ông Vũ Quốc Thái - một giáo chức về hưu ở xóm Chợ, xã Yên Hải cũng chọn cho mình một mẫu nhà gỗ kiểu cổ. Trong gian nhà 3 gian, 2 chái ông bày biện đầy đủ gồm hương án, ngai thờ, sập gụ, đại tự, câu đối... Căn nhà rộng rãi nhưng lại chỉ có 2 vợ chồng ông Thái ở.

Ông Thái lý giải: Các con tôi đều đang định cư ở Hà Nội, Móng Cái. Nhiều lần chúng giục tôi với bà ấy ra Móng Cái đoàn tụ với con cháu nhưng chúng tôi không đi. Tôi “khoái” ở ngôi nhà gỗ hơn là các ngôi nhà ống kín như hộp diêm, nó bí bách làm sao ấy.

Dưới giàn hoa Hoàng anh trước sân nhà, ông Toại “chiêu đãi” tôi ly rượu ngán. Thứ rượu quê hòa với con ngán luộc qua rồi dầm vào rượu cho màu đỏ hồng, uống vào rất “ngọt” từ lâu đã là đặc sản của vùng Hà Nam. Trả lời câu hỏi của tôi, rằng phải chăng thú chơi nhà cổ của người Hà Nam là cũng từ ảnh hưởng của ý thức bảo tồn các di tích đình, chùa, nhà thờ họ của cha ông để lại mà người dân nơi đây đã làm rất tốt? Ông Toại cười, vẻ bí mật: Có lẽ thế.

Men rượu ngấm làm má tôi nóng bừng. Tôi nhìn ra ngoài ngõ đượm màu đỏ của sắc hoa giấy, chợt thấy dường như nàng xuân đang về.

Trần Minh