Thứ Năm, 12 tháng 7, 2012

Quảng Ninh: Không gian, kiến trúc chùa Giải Oan

Chùa Giải Oan là địa điểm đầu tiên trong vùng núi Yên Tử, Chùa nằm nép mình bên chân núi. Phía trước là suối Hổ Khê, sau này được gọi là suối Giải Oan. Trước kia đến chùa Giải Oan phải đi bộ từ chùa Lân vào. Từ năm 1992, đường vào Giải Oan đã được mở rộng thuận tiện hơn cho việc đi lại; đây là con đường hành hương chính. Gần đến chân núi Yên Tử để lên tới chùa Giải Oan phải qua con suối Giải Oan, con suối gắn liền với truyền thuyết lịch sử ẩn chứa trong tên gọi sau này của không gian nơi đây; là một nhánh thượng nguồn, con suối ngoằn ngoèo chảy ra từ vạt đồi núi phía đông khu Yên Tử, đưa nguồn nước ra cánh đồng Năm Mẫu. Con suối cắt chia tuyến đường Hạ Kiệu - Năm Mẫu thành chín đoạn. Hành hương qua chín suối, qua chín đoạn đường mới vào Yên Sơn. Liên tưởng tới câu chuyện xưa: phải vượt qua chín tầng mây mới tới được cổng trời. Bên bờ suối có một cây đa cổ thụ, tính tuổi có đến vài trăm năm. Người xưa liệt cây đa vào hàng “Tứ linh” trong các loài thảo mộc, đa chỉ được trồng nơi thờ tự linh thiêng.

Ngày xưa, khi đi ngang qua đây danh sỹ Nguyễn Thượng Hiền (thế kỷ XIX) có thơ thương cảm trước vong hồn các cung tần mỹ nữ:

“Giải hết nỗi lòng ngay với Chúa
Oan theo dòng nước sạch cùng Vua”

Để nhớ lại tích xưa, ngày nay du khách về đây mà ngậm ngùi thắp hương tưởng niệm bên tấm bia đá có nội dung nói về lòng trung trinh của các cung nữ, bia được dựng cạnh gốc đa nghiêng mình bên bờ suối. Bắc ngang qua suối Giải Oan là cây cầu bằng đá. Hai đầu cầu có bốn tay đòn có dáng như một “chiếc kiệu” có trang trí nổi đề tài vân mây, sóng nước, lá đề, hoa thị, đầu rồng...

Từ đây theo đường dốc được lát đá để lên chùa. Lần lượt qua cổng Tam quan; nhà khách Yên Tử; bốn ngọn tháp nơi chôn cất xá lị của các Thiền sư đã trụ trì ở chùa Giải Oan, một trong số đó là tháp mộ có tên Tháp Tâm Hoan (bên phải hướng lên chùa) của thiền sư Tâm Hoan Giác Linh, tịch vào ngày 14 tháng Giêng.

Qua tháp Tâm Hoan là tới chùa. Chùa dựng vào thời Trần trên nền tràng giải kết những oan hồn các cung nữ. Qua nhiều lần trùng tu, ngôi chùa được tôn tạo vào thời Nguyễn, mái lợp ngói Tây. Kết cấu cột kèo kiểu chống rường chữ “Nhị”. Cửa chính bức bàn rất sơ sài.

Quý nhất ở đây là các pho tượng, hầu hết đều cổ xưa, nét chạm khắc rất tinh xảo sống động. Trong các chùa tháp Yên Sơn, chưa chùa nào có số tượng Mẫu thờ nhiều như chùa Giải Oan, ước chừng có đến 20 pho. Phải chăng các cung tần mỹ nữ xưa kia, sau khi trẫm mình linh hồn của họ được siêu thoát về Thiên cung, thoải phủ hiện thân thành Mẫu, tôn thờ ở chốn Giải Oan này?

Chùa Giải Oan vốn linh thiêng có tiếng. Phía bên chùa là con dốc mang tên Hạ Kiệu nơi mỗi lần về thăm vua cha tu hành ở Yên Sơn, hoàng đế Trần Anh Tông lúc tới đây xuống kiệu đi bộ vào. Từ đây có thể thấy ngọn núi Yên Tử cao vời vợi, mây trắng phủ đầy, núi lẫn với trời mây. Một khắc mây tan, núi trông như một chiếc đầu rồng. Có hai dãy núi bên tả và bên hữu nối tiếp với đầu rồng khá cân xứng, tạo thành tay ngai bao quanh chùa. Có thể nói chùa ở địa thế rất đẹp với thế đất phong thủy càng khiến cho chùa linh thiêng hơn.

Năm 1994, ni sư Chân Đức - Một Việt kiều ở Canađa đã hồi hương công đức một phần, xây chùa Giải Oan mới. Chùa được dựng trên nền nhà thờ Tổ; ngôi chùa xây xong phần móng, dựng cột, xà, phần còn lại được địa phương và nhà chùa lo hoàn thiện. Chùa Giải Oan mới bao gồm năm gian và hậu cung. Cánh cửa bức bàn chạm khắc rất công phu theo mô típ “Tứ bình”, “Tứ quý”. Chùa bốn mái cong, lợp bằng ngói mũi hài do các Phật tử ở Hải Dương công đức. Sau khi chùa mới được hoàn thành, ngôi chùa cũ trở thành Nhà thờ Mẫu. Chùa mới được khánh thành vào ngày 11 tháng 11 năm Đinh Sửu (1997).

Chùa Giải Oan
Chùa Giải Oan

Chùa Giải Oan (nằm cao 50m so với mặt suối Giải Oan) gồm các công trình: chùa chính, nhà Mẫu, nhà sắp lễ và nhà ni. Trong đó chùa chính có kết cấu 5 gian (3 gian, 2 chái), hình chữ Đinh được dựng gồm bốn mái cong, lợp bằng ngói vẩy, bờ nóc và bờ giải xây liền tạo thành gờ để trơn không trang trí, đỉnh nóc là một bức đại tự xây liền bằng xi măng, cạnh trên chính giữa có trang trí hình bông sen nở, mặt trước của bức đại tự có khắc nổi bốn chữ: “Giải Oan thiền tự”. Hai bờ nóc là hình rồng (Makara) miệng há rộng ngậm bờ nóc với đuôi xoắn ngược lên trên. Đầu đao hai bên là hai đầu rồng hất ngược lên, mặt hướng về phía bờ giải. Ngay phía dưới là hình chim phượng với hai cánh dang rộng cùng mây cuộn. Hai bên vỉ ruồi (hồi nhà) có đắp nổi hình mặt hổ phù tạo lõm vào trong. Hệ thống tường bao quanh chùa là tường gạch đỏ mộc xây để trơn không trát, sân nền chùa có lát gạch đỏ có kích thước 30 x 30 cm.

Giữa sân sát hiên chùa có dựng một lầu hương được xây theo kiểu hai tầng tám mái; cao 3,2 m. Trên lầu hương đặt 01 Bát hương bằng đá, 01 chân đèn bằng đá. Phần mái được lợp ngói vẩy cũng gồm bờ nóc, đỉnh nóc trang trí hình tháp 5 tầng tì trên đài sen, hai bờ nóc là hình đầu rồng (Makara) ngậm bờ nóc với đuôi cong xoắn ngược lên trên. Đầu đao của mái là hình tản vân mây cuộn lên trên.

Kiến trúc bên trong chùa toàn bộ được làm bằng bê tông gồm hệ thống vì kèo mái với kiến trúc ngang, dọc kết hợp với hệ thống cột gồm 14 cột cái, 18 cột quân làm thành khung chùa. Mái được lợp ngói có trang trí hình chữ thọ. Vì nóc được làm theo kiểu chồng rường hạ bẩy.

Nhà Mẫu (bên phải chùa chính) có kết cấu hình chữ Đinh gồm 3 gian. Phần mái kết cấu gồm bốn mái với bờ nóc, bờ giải không trang trí mà chỉ xây thành những đường gờ chạy suốt, trung tâm của nóc là mặt hổ phù cách điệu đội mặt nguyệt, kết thúc hai đầu bờ nóc là hình ảnh của hai con rồng há rộng miệng ngậm bờ nóc, phần đuôi cách điệu cong hất ngược lên trên tì lên đầu trụ đấu vuông thót đáy, đầu đao trang trí hình lá lật và tản mây. Mái lợp ngói mũi hài. Kiến trúc bên trong toàn bộ được làm bằng gỗ gồm hệ thống vì kèo mái liên kết dọc, ngang kết hợp với hệ thống cột gồm 4 cột cái và 14 cột quân làm thành khung. Mái được lợp ngói mặt trong có trang trí hình chữ thọ nổi. Kết cấu vì kèo mái được làm theo kiểu chồng rường hạ kẻ. Hồi trái của nhà Mẫu là hệ thống cửa ra vào hình vòm, hai bên hồi thượng điện có những cửa hoa thị nhỏ tạo thoáng.

Không gian, kiến trúc chùa Giải Oan phản ánh nét đặc trưng của giá trị lịch sử tại Yên Tử. Từ những giá trị lịch sử về câu chuyện suối Giải Oan, đàn tràng cúng các cung nữ trẫm mình tại suối Giải Oan mà không gian chùa Giải Oan có cung cách đặc trưng riêng so với hệ thống các chùa còn lại tại Yên Tử. Gợi lên một chặng đường dài tìm đến với chân lý tu thiền của Đức vua - Phật hoàng Trần Nhân Tông.