Thứ Hai, 13 tháng 5, 2013

Hà Nội: Làng cổ trong cái nhìn phát triển

Khách du lịch đến những ngôi làng cổ như Đường Lâm, Cự Đà... ai cũng cảm thấy thích thú. Nhưng nếu ở lại đó ít ngày, người ta hẳn sẽ nghĩ khác. Làng cổ là một thực thể đang vận động, phát triển.

Kiến trúc của những ngôi nhà cổ có nhiều điều không thuận tiện cho những nhu cầu của cuộc sống hiện đại. Không những thế, áp lực dân số khiến nguy cơ biến dạng làng cổ ngày càng cao. Một số hộ dân ở Đường Lâm viết đơn đòi "trả lại" danh hiệu làng cổ là ví dụ điển hình. Bài toán bảo tồn làng cổ không thể thực hiện, nếu không đặt trong cái nhìn phát triển.

Những cụm từ "cơn lốc bê-tông", "phá nhà trăm tuổi để xây nhà mới"... xuất hiện khá nhiều trên báo chí khi nói về những ngôi làng cổ. Đó là một thực tế đang xảy ra. Người ta thường thiếu thiện cảm với những người dân dỡ nhà cổ xây nhà mới. Nhưng người ta sẽ có cái nhìn khác, nếu đứng từ góc độ của những chủ nhân ngôi nhà cổ, rộng hơn, là những ngôi làng cổ.

Những ngôi nhà giản dị thế này không được đánh dấu trên bản đồ du lịch, nhưng nó lại góp phần tạo nên vẻ độc đáo của làng cổ.
Ở Đường Lâm (thị xã Sơn Tây - Hà Nội), đến giờ dư âm vụ cưỡng chế phá nhà của bà Hà Thị Khanh vẫn chưa dứt, dù đã trôi qua hơn một năm. Nguyên nhân của sự việc là do bà Khanh xây nhà cao tầng, trong khi khu vực gia đình bà cư trú lại thuộc diện bảo vệ cấp một, điều này là không được phép.

Cái lý của bà Hà Thị Khanh có thể cảm thông. Đất chật, gia đình lại có tới tám nhân khẩu. Xây nhà cấp bốn thì không thể giải quyết hết chỗ ở. Những "va chạm" giữa bảo tồn, và nhu cầu cuộc sống là điều không tránh khỏi. Tất nhiên, gia đình bà Hà Thị Khanh không phải là gia đình duy nhất. Rất nhiều gia đình có nhu cầu xây dựng, khi con cái lập gia đình, khi số lượng thành viên trong gia đình tăng lên...

Những lá đơn xin "trả lại" danh hiệu Di tích kiến trúc, nghệ thuật quốc gia ở Đường Lâm, một lần nữa nói lên những bất cập trong bảo tồn làng cổ. Cái đơn xin "trả lại" di tích không phản ánh quan niệm của tất cả người dân làng cổ. Song, nó đã nói lên bất cập trong quản lý, bảo tồn làng cổ. Người dân có lý riêng của họ, chung quy, vẫn là nhu cầu về cái ăn, cái ở.

Nhà cổ có cái thuận tiện, nhưng cũng không thiếu sự bất tiện. Khách du lịch thường rất thích thú khi tham quan những ngôi nhà cổ rêu phong, những mái ngói lô xô. Nhưng nếu ở đó ít ngày, hẳn nhiều người sẽ thay đổi suy nghĩ.

Ngôi nhà của ông Nguyễn Văn Hùng ở thôn Mông Phụ - làng Đường Lâm, ngôi nhà nằm trong danh mục những ngôi nhà được bảo vệ là một ví dụ. Ngôi nhà có tuổi đời hơn 300 năm. Sau đợt trùng tu có sự giúp đỡ của các chuyên gia Nhật Bản, những cấu kiện này đã được sửa chữa. Dù được bảo tồn khá tốt, nhưng nhiều cột, kèo... vẫn bị mối mọt ăn lỗ rỗ phần vỏ bên ngoài. Giá trị lịch sử được lưu giữ, nhưng chúng bị hạn chế về thẩm mỹ. Đây còn là nơi trú ngụ cho các loại côn trùng. Tương tự như thế là hệ thống gạch lát nền, những bức vách ngăn... Tất cả đều rất cũ kỹ. Đến thăm người ta thấy thích thú, nhưng ở trong những ngôi nhà này là chuyện khác.

Điểm chung của những ngôi nhà cổ lợp ngói ta, đó là vào những lúc gió to, có khi bụi và vụn ngói rơi xuống rào rào, rơi cả vào bát canh, chén nước. Cũng do có quá nhiều "ngóc ngách" nên những ngôi nhà này là "thiên đường" của nhện và côn trùng. Việc vệ sinh những ngôi nhà này cũng phức tạp hơn.

Nhưng những ngôi nhà được xếp trong danh mục bảo vệ như mười ngôi nhà cổ ở Đường Lâm không làm nên sự cổ kính của một ngôi làng. Không gian Đường Lâm hay những làng cổ khác đẹp còn bởi sự có mặt của hàng trăm ngôi nhà "cấp hai", "cấp ba" - những ngôi nhà cổ, nhưng kiến trúc, những trang trí đơn giản hơn. Bảo tồn những ngôi nhà cấp một không khó.

Ở Đường Lâm, chủ nhân những ngôi nhà này có thu nhập từ làm du lịch, chẳng hạn như ông Nguyễn Văn Hùng, có ngày, gia đình ông được đặt hàng trăm suất cơm khách, gia đình ông cũng bán được tương, chè lam... Tất nhiên, người như ông Hùng không dại gì phá huỷ nguồn thu của mình. Muốn giữ không gian làng cổ, vấn đề nằm ở bảo tồn những ngôi nhà "cấp hai", "cấp ba".

Những ngôi nhà như của ông Hùng là những ngôi nhà cổ đẹp, vậy mà ta cũng thấy không ít bất tiện. Những ngôi nhà cổ "cấp hai", "cấp ba" khác, sự bất tiện tăng lên. Nhiều nhà cổ làm rất thấp để tránh gió bão khiến trong nhà lúc nào cũng tối như hũ nút, đi ra đi vào bất tiện; hoặc lợp ngói mỏng (do hệ thống chịu lực của mái kém) khiến mùa hè rất nóng nực... Chưa kể tường nhà cổ thường dùng vữa vôi, mật nên hay ẩm mốc.

Không gian dành cho sinh hoạt chung của nhà cổ nhiều, còn không gian riêng rất ít. Trong khi đó xu thế của xã hội hiện đại là các gia đình ngoài phòng khách, phòng bếp, mỗi người có một không gian riêng.

Việc bảo tồn nguyên trạng những di tích như đình, chùa... có một ý nghĩa khác. Đây là nơi một tháng đôi lần người ta lui tới. Nhưng nhà cổ, làng cổ là không gian sinh hoạt. Nơi sự ăn, ngủ, nghỉ, vệ sinh... diễn ra. Những nhu cầu hôm nay, khác với nhu cầu khi xưa. Không phải không có lý, khi có người dân nói với cán bộ rằng: Các ông ở nhà cao cửa rộng, sao cứ "bắt" chúng tôi ở trong căn nhà lụp xụp?

Không phải người dân không có ý thức về bảo tồn. Nhưng không thể trách tâm lý người ta thích ngủ trong một căn phòng có điều hoà nhiệt độ, lăn sơn tinh tươm và những tấm rèm thơm phức hơn là thúc thủ trong một căn nhà nhuốm "màu thời gian". Cái "màu thời gian" nghe thi vị. Nhưng "màu thời gian" ấy đi kèm bụi bặm và rêu mốc, chật chội và bất tiện, thì không mấy ai thích thú.

Không hiếm quốc gia trên thế giới, những mô hình bảo tồn làng cổ được thực hiện, nhưng không có người sinh sống. Kết quả là người ta phải thuê người đến sống trong đó, giống như một trò biểu diễn. Hết giờ tham quan, ai nấy lại về nhà. Xung đột giữa bảo tồn và phát triển, không chỉ là bài toán của nước ta.

Quy hoạch tổng thể làng cổ Đường Lâm đã được xây dựng từ cách đây mấy năm, đề xuất các cơ chế ưu tiên cho làng cổ như: lập quỹ đất giãn dân, hỗ trợ người dân tiền chuyển đổi quyền sử dụng đất... Quy hoạch cũng ưu tiên những ngôi nhà cổ cấp một sẽ được hỗ trợ 100% kinh phí tu bổ nếu xuống cấp. Những ngôi nhà "cấp hai", "cấp ba" kém được ưu tiên hơn - đây lại chính là đối tượng dễ bị phá dỡ, biến thành nhà bê-tông nhất do những bất cập trong sinh hoạt.

Bản Quy hoạch này rồi sẽ được thông qua. Song, nếu không quan tâm xứng đáng đến những đối tượng này, không xây dựng quy chuẩn trong việc sửa chữa, tu bổ, cái gì nên giữ lại, cái gì có thể thay đổi... thì việc bảo tồn mang tính tổng thể rất khó thực hiện. Bảo tồn làng cổ, cần đặt trong cái nhìn tổng thể giữa các yếu tố cấu thành nên ngôi làng, trong sự vận động, phát triển, trong sự hài hòa nhu cầu của cuộc sống con người.

Ở làng cổ Cự Đà, không ít hộ gia đình... đuổi khách tham quan. Đơn giản bởi, người ta mất thời gian nói chuyện, tiếp nước mà không thu được gì.

Ở Đường Lâm cũng thế. Hiện chỉ vài gia đình thu lợi từ khách tham quan, còn lại đa phần sống trong nhà cổ - nhà khổ. Xây mới thì dở, ở thì không xong. Người ta thường nói "dân dĩ thực vi thiên" (cách nói khác là “dân dĩ thực vi tiên). Bảo tồn nếu không đảm bảo đời sống nhân dân, không đem lại lợi ích cho người dân, ắt người dân sẽ chối bỏ.

CHÍ DŨNG
BÁO NHÂN DÂN